X Międzynarodowa Konferencja Praw Człowieka, zatytułowana „Granice praw człowieka: Dialog między obowiązkami a wolnością”, odbyła się 13 czerwca 2025 roku w Śródziemnomorskim Uniwersytecie w Tiranie, Albania.
Głównymi organizatorami tego cyklicznego i międzynarodowego wydarzenia byli Akademia Nauk Stosowanych WSGE im. Alcide De Gasperi w Józefowie w Polsce oraz gospodarze tegorocznego wydarzenia Śródziemnomorski Uniwersytet w Tiranie w Albanii.
Konferencja została dofinansowana ze środków Ministerstwa Nauki w ramach konkursu „Doskonała Nauka II – Wsparcie konferencji naukowych”. Bez tego wsparcia finansowego, osiągnięcie tak szerokiego międzynarodowego zasięgu i umożliwienie udziału licznych ekspertów, a także budowanie silniejszej Europy opartej na wzajemnej odpowiedzialności i poszanowaniu praw człowieka, byłoby znacznie utrudnione.
Głównym celem konferencji było określenie roli i odpowiedzialności obywateli w przestrzeganiu i promowaniu praw człowieka, badając wzajemne relacje między jednostkami, państwem, podmiotami gospodarczymi oraz organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Wybór Tirany był strategiczny, podyktowany statusem Albanii jako kraju kandydującego do Unii Europejskiej, jej dynamicznymi przemianami demokratycznymi oraz rozwijającym się społeczeństwem obywatelskim. Konferencja miała również stać się platformą dyskusji na temat wyzwań, takich jak walka z korupcją w Albanii, z wykorzystaniem mechanizmów praw człowieka.
Zakres tematyczny był szeroki, obejmując cztery główne obszary dyskusji: relacje obywatel-państwo, obowiązki jednostek w kontaktach międzyludzkich, rolę praw człowieka w prawie gospodarczym oraz obowiązki organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Dyskusje poruszały różnorodne zagadnienia, w tym wpływ nowych technologii i cyfryzacji, odpowiedzialność fiskalną, status uchodźców, wolność słowa, prawo do prywatności oraz ochronę praw dzieci.
W ceremonii otwarcia udział wzięli prominentni goście i eksperci:
- Akademik, Prof. Anastas Angjeli – Prezydent Śródziemnomorskiego Uniwersytetu w Albanii;
- Prof. Magdalena Sitek – Rektor Akademii Nauk Stosowanych WSGE im. Alcide De Gasperi w Józefowie;
- Holta Zaçaj – Przewodnicząca Sądu Konstytucyjnego Albanii;
- Igli Hasani – Minister Spraw Zagranicznych Albanii;
- Erinda Ballanca – Rzecznik Praw Obywatelskich Albanii;
- Ilir Panda – sędzia Sądu Najwyższego Albanii;
- Antonio Felice Uricchio – Prezydent ANVUR (włoskiej agencji akredytacyjnej);
- Prof. Bronisław Sitek – Przewodniczący Rady Doskonałości Naukowej w Polsce.
Wśród innych wymienionych gości otwarcia znaleźli się również Ulsi Manja – Minister Sprawiedliwości Albanii, Sokol Sadushi – Przewodniczący Sądu Najwyższego Republiki Albanii, oraz Artur Metani – Wysoki Inspektor Sprawiedliwości.
Erinda Ballanca Rzecznik Praw Obywatelskich Albanii poruszyła temat etyki i algorytmów w ochronie praw w erze cyfrowej. Skoncentrowała się na wyzwaniach związanych z sztuczną inteligencją (AI), wskazując, że technologia stała się naszym środowiskiem i stawia pytania o to, czy wzmacnia, czy podważa prawa człowieka. Wyraziła obawy dotyczące systemów typu “czarna skrzynka”, braku empatii i odpowiedzialności w algorytmach oraz ryzyka niewłaściwego wykorzystania danych. Podkreśliła potrzebę tworzenia ram regulacyjnych, które zapewnią przejrzystość (jak podejmowane są decyzje), odpowiedzialność (ludzka odpowiedzialność za konsekwencje działania algorytmów) oraz prawo do wyjaśnienia i zakwestionowania decyzji. Zaznaczyła, że prawo rozwija się, aby reagować na rozwój AI, wspominając o rekomendacjach UNESCO i konwencji Rady Europy. Podkreśliła kluczową rolę edukacji w zrozumieniu technologii i konieczność krytycznego podejścia do AI, aby zapewnić, że pozostanie ona skoncentrowana na człowieku i prawach.
Profesor Bronisław Sitek z Uniwersytetu SWPS skupił się na prawach indywidualnych w konstytucji starożytnego Rzymu. Omówił ewolucję pojęcia wolności od prawa rzymskiego do współczesnych teorii liberalnych i postliberalnych. Podkreślił, że wolność w prawie rzymskim, mimo że uznawana za wartość absolutną, podlegała licznym ograniczeniom. Przedstawił rozróżnienie między wolnością negatywną (brakiem zewnętrznych ograniczeń) a wolnością pozytywną (zdolnością do działania zgodnie z własnymi wartościami i celami).
Holta Zaçaj, Przewodnicząca Sądu Konstytucyjnego Albanii poruszyła szereg istotnych kwestii dotyczących roli praw człowieka we współczesnym świecie i roli instytucji w ich ochronie. Podkreśliła, że widzi funkcję Sądu Konstytucyjnego nie tylko jako obowiązek, ale jako głęboko ludzką misję. Stwierdziła, że należy być gotowym do przyjęcia i interpretowania praw nowej generacji jako „praw osądzalnych”, które mogą być poddane procesowi sądowemu w celu ich interpretacji, zagwarantowania i wdrożenia. Zaznaczyła, że demokracja nie jest stanem ukończonym, lecz ciągłym procesem, który wymaga utrzymania delikatnej równowagi między wolnością a odpowiedzialnością, między prawami jednostki a obowiązkami państwa, a także między suwerennością narodową a zobowiązaniami międzynarodowymi. Podkreśliła wspólną odpowiedzialność, aby z odwagą i profesjonalną wizją wprowadzać konstytucje w kontekst życia, czyniąc prawo konstytucyjne włączającym i namacalnym w codzienności obywateli. Zwróciła uwagę na pojawiające się nowe granice praw człowieka i ich gwarantów w zmieniającym się świecie. Wymieniła tu m.in. prawa cyfrowe (np. ochrona danych, przejrzystość algorytmiczna, wolność od nadzoru), prawa środowiskowe (prawo do czystego, zrównoważonego i bezpiecznego środowiska), prawa bioetyczne (ochrona w kontekście biotechnologii i sztucznej inteligencji) oraz sprawiedliwość międzypokoleniową (decyzje dzisiejsze nie powinny naruszać praw przyszłych pokoleń). Stwierdziła, że nie są to już koncepcje utopijne, lecz kwestie konstytucyjne, które wymagają odpowiedzi prawnych i zasadniczych.
Igli Hasani, Minister Europy i Spraw Zagranicznych Albanii podkreślił kilka kluczowych kwestii dotyczących praw człowieka i demokracji. Jako członek Rady Praw Człowieka ONZ, Albania czuje pełną odpowiedzialność za wzmacnianie krajowych mechanizmów w zakresie praw człowieka. Igli Hasani wskazał na wyzwania związane z finansowaniem międzynarodowych mechanizmów i interpretacją konwencji. Podkreślił, że dyskusje na te tematy powinny prowadzić do otwartego, wyważonego i konstruktywnego dialogu opartego na wzajemnym szacunku, a wszelkie reformy powinny wzmacniać, a nie osłabiać, ochronę praw człowieka. W obliczu konfliktów, zmian klimatycznych, migracji, szybkiego rozwoju technologicznego i populizmu politycznego, systemy praw człowieka są wystawiane na próbę. Stwierdził, że prawa nie istnieją w oderwaniu od rzeczywistości, a ich wzmocnienie musi iść w parze z budowaniem instytucji chroniących interes publiczny. Igli Hasani zakończył swoje wystąpienie stwierdzeniem, że jest to wspólna odpowiedzialność państw, społeczeństwa obywatelskiego, środowiska akademickiego i każdego zaangażowanego obywatela, aby konferencje takie jak ta tworzyły przestrzeń dla krytycznej refleksji i dialogu.
Konferencja zgromadziła zróżnicowaną międzynarodową społeczność badaczy, ekspertów i profesjonalistów. Wzięło w niej udział ponad 100 aktywnych uczestników, w tym 57 naukowców z Polski i 51 z zagranicy. Uczestnicy pochodzili z wielu ośrodków naukowych z różnych krajów, w tym m.in. z Polski (np. WSGE, Uniwersytet SWPS, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Uniwersytet Koźmińskiego, Uniwersytet Zielonogórski), Albanii (Uniwersytet Śródziemnomorski, Uniwersytet w Tiranie, Akademia Nauk Albanii), Włoch (Uniwersytet Aldo Moro w Bari, Università Mercatorum), Hiszpanii (Uniwersytet w Walencji, Uniwersytet Las Palmas de Gran Canaria), Węgier (Uniwersytet Miltona Friedmana w Budapeszcie), Słowacji (Uniwersytet Komeńskiego w Bratysławie), USA (New England Law | Boston), a także z innych krajów partnerskich, takich jak Ukraina i Turcja.
Wśród kluczowych polskich uczestników konferencji, którzy wnieśli znaczący wkład naukowy, znaleźli się m.in.:
- Prof. Maciej Serowaniec (Dziekan Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu);
- Prof. Zbigniew Witkowski (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu);
- Prof. Marek Szewczyk (Uniwersytet Kaliski);
- Prof. Mirosław Sitarz (Katolicki Uniwersytet Lubelski);
- Prof. Jakub Szczerbowski (Uniwersytet Łódzki);
- Prof. Piotr Krajewski (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie);
- Prof. Jarosław Dobkowski (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie);
- Prof. Magdalena Rzewuska (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie);
- Prof. Katarzyna Chałubińska-Jentkiewicz (Akademia Leona Koźmińskiego);
- Prof. Ewa Szewczyk (Uniwersytet Zielonogórski);
- Prof. Iwona Klonowska (Uniwersytet WSB);
- Prof. Eliza Blicharska (Uniwersytet Medyczny w Lublinie);
- Prof. Maciej Rzewuski (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie);
- Prof. Stanisław Bułajewski (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
- Prof. Marcin Szewczak (Katolicki Uniwersytet Lubelski).
Konferencja, jako wydarzenie międzynarodowe i cykliczne, miała na celu wzmocnienie dialogu i promocję Polski jako kraju zaangażowanego w przestrzeganie praw człowieka. Podkreślono, że demokracja wymaga utrzymania delikatnej równowagi między wolnością a odpowiedzialnością, a także między prawami jednostki a obowiązkami państwa.
Serdecznie dziękujemy wszystkim uczestnikom za ich cenny wkład naukowy oraz słuchaczom za zainteresowanie tak ważną i aktualną materią, jaką są granice praw człowieka w dialogu między obowiązkami a wolnością.
Linki do transmisji dostępne są na YouTube:
Relacje z wydarzenia:
https://telegraf.al/aktualitet/universiteti-mesdhetar-i-shqiperise-organizon-konferencen-nderkombetare-per-te-drejtat-e-njeriut/
Podsumowanie przygotowała dr Iwona Florek.